كوه‌های قصران :

سلسله ارتفاعات موسوم به كوهستان كلون بستك و یا به‌عبارتی كوه‌های قصران را باید به‌عنوان بخشی از رشته كوه‌های البرز مركزی در حد فاصل دو دره رودخانه هراز از سمت شرق و رودخانه كرج و چالوس از سمت غرب و در فاصله دریای مازندران از شمال و از سمت جنوب تا شهر تهران
به‌حساب آورد.
البرز مركزی بخش بسیار مهم و مرتفعی در میان سلسله جبال البرز محسوب می‌گردد كه در آن كوه‌های بسیار مشهوری چون «دماوند» با ارتفاع 5671 متر، «دو خواهرون» 4318 متر، «آزادكوه» 4390 متر، «توچال» 3965 متر و «مهرچال» 3921 متر در آن قرار دارند.
كوهستان بزرگ و مرتفع البرز مركزی را از شمال دره رودخانه هراز (بلده) از ناحیه كوهستانی جنگلی كجور بلده جدا می‌سازد. در ناحیه شرقی این كوهستان دره وسیع و مسطح رودخانه لارو ناحیه نمارستاق و در قسمت جنوبی آن سلسله كوه‌های لواسانات و در مركز آن كوهستان «كلون بستك» و خلنو» قرار دارد. همچنین در این بخش از البرز مركزی كوهستان مهم توچال، در جنوب غربی و آزادكوه در شمال آن قرار گرفته است.
باید دره جاجرود و آبادی‌های كوچك و بزرگ آن چون فشم، اوشان، میگون، گرمابدر، آهار
و شمشك را از لحاظ تاریخی در حیطه قصران و ارتفاعات مشرف بر این روستاها و یا به‌عبارتی باغ شهرها را از جمله كوه‌های قصران به‌حساب آورد. اما آن‌چه در این مقوله از آن می‌توان به‌عنوان كوه‌های قصران نام برد، مجموعه‌ای از ارتفاعاتی است كه از حوالی گردنه «دیزین» در ارتفاع 3200 متری واقع
در غرب ده «دربند سر» آغاز و با شیب تندی به قله مرتفع و بسیار مشهور این كوهستان یعنی كلون بستك 4300 متری و یا به قول محلی‌ها خورتونك متصل می‌گردد.
كلون بستك از طریق خط الرأس مرتفعی به سمت شرق با ارتفاعی در حدود 4000 متر به پیش رفته تا به دومین قله بلند این كوه‌ها یعنی «سرچال» یا به قول محلی‌ها «لته غار» برسد. قله سركچال
را باید به‌عنوان سر شاخه اصلی اتصال كوهستان كلون بستك به كوه‌های خلنو و خرسنگ
به‌حساب آورد.
قله سركچال از طریق گردنه تاریخی «لجنی» به قله كوتاه تر «آبك» و از طریق گردنه مرتفع ورزاب 4000 متری به قله «برج» و از این طریق به خط الرأس موسوم به «خرسنگ جانستون» متصل می‌گردد. این خط‌الرأس با تشكیل قلل جانستون 4100 متری و خرسنگ 3950 متری به قله «خاتون بارگاه»
و گردنه 3200 متری بسیار مهم و مشهور آن‌كه معبر عبور و مرور اهالی قصران و سایر روستاهای پهنه شمیرانات به لار و كجور در شمال می‌باشد، نقطه‌ای است كه خط‌الرأس خرسنگ را به قله «كاسونك» و به‌قول محلی‌ها «شیوركش»، سر آغاز اتصال خط‌الرأس شمال كوه‌های قصران، به كوه‌های لواسانات منتهی می‌سازد.
قلل «شیوركش» و «كاسونك» نیز از طریق گردنه «مرق سر» به خط‌الرأس كوه‌های لواسانات، قللی چون «هم هن» 3608 متری «پیرزن كلوم» و «مهرچال» در شمال ده امامه، اتصال یافته و تا حوالی گردنه امامه و گلوكان و ناحیه تپه ماهوری «ورجین» به پیش می‌رود.
كوه‌های لواسانات كه شامل قللی چون «هم هن»، «پیرزن كلوم»، «مهرچال»، «آتشكوه»، «ریزان»، «پرسون»، «سر سیاه غار»، «فیل زمین»، «كوه كبود»، و «گل زرد»، می‌باشند از حوالی شرق
دره رودخانه جاجرود در نزدیكی اوشان آغاز و تا منطقه پلور در جاده هراز امتداد می‌یابند و
در قسمت دامنه جنوبی خود به روستاهای مشهوری چون لشگرك، گلوكان، راحت‌آباد، گلندوك، كند، آفجه، سینك، برگ جهان، لواسان بزرگ و «جورد» محدود می‌گردند.
در ناحیه غربی دره قصران، رشته كوه مهم توچال، قلل «سی چال» و قله تاریخی و باستانی
قلعه دختر قرار دارد كه پس از پشت سر نهادن آخرین قله آن یعنی سی چال مجدداً به‌سوی شمال
به گردنه دیزین می‌رسد.
مهم‌ترین دره‌های رودخانه خیز منشعب از این ناحیه كوهستانی را باید دره‌های ایگل، آهار و شكرآب، ده تنگه، هملون و آهنگرك نام برد كه تماماً از دره‌های شرقی و شمالی توچال محسوب می‌گردند.

 رودخانه‌های رودبار قصران داخل:

مهم‌ترین رودهای قصران داخل رودخانه لار و رودخانه جاجرود می‌باشد:
1. رود لار: بخش عمده شعب رود لار در قصران قرار دارد. رودخانه لار از كوه‌های كلوم، بستك، خرسنگ، اشتر و كوه‌های سوتك سرچشمه می‌گیرد و شعب فرعی این رود در یورد سه دره
به‌هم می‌پیوندد و به‌سمت جنوب‌شرقی جریان می‌یابد. پس از ورود شعبه فرعی دلی چای به آن از گردونه تنگی می‌گذرد و به پل پلور می‌رسد و از آن‌جا به‌نام هراز خوانده می‌شود و به‌سمت شمال شرقی ادامه مسیر می‌دهد. در نزدیكی «كیالوبند» شعبه نور به آن می‌پیوندد و در شش كیلومتری جنوب آمل به جلگه می‌رسد. در آن‌جا دلتایی تشكیل داده و به دو شاخه تقسیم می‌شود.
شاخه غربی در محمودآباد و شاخه شرقی در سرخ رود به دریای خزر می ریزد.
2. جاجرود: این رود از كوه‌ها و قلل رشته كوه كلون بستك سرچشمه می‌گیرد و در دره قصران داخل جریان می‌یابد و از راه لواسان به ورامین می‌رسد. در آن‌جا دلتایی تشكیل داده و به دو شاخه تقسیم می‌شود. شاخه غربی در محمودآباد و شاخه شرقی در سرخ رود به دریای خزر می‌ریزد.
الف) شاخه شمالی‌شرقی: این شاخه از كلون بستك و كوه‌های خرسنگ، خاتون بارگاه و یونزا سرچشمه می‌گیرد، ابتدا از روستای گرمابدر می‌گذرد و بعد از روستای آب‌نیك با شعب فرعی این روستا كه از دشت جانستون سرچشمه می‌گیرد، یكی می‌شود و در جنوب زایگان، رود دیگری كه از روستای لالان می‌آید، و از قله‌های ورزاب و خلنو سرچشمه می‌گیرد، بدان می‌پیوندد سپس به رود كوچك روستای روته پیوسته و از آن‌جا به فشم می‌رسد.
ب) شاخه شمالی: از دامنه كوه گاجره، فروع كلون بستك، سركچال و تر تنگه سرچشمه می‌گیرد
و از روستای دربند سر، شمشك و جیررود گذشته و پس از پیوستن به رودی كه از تنگه هملون جاریست به میگون و سپس به فشم می‌رسد و پس از ادغام با رود شاخه شمال‌شرقی به سوی اوشان سرازیر می‌شود.
ج) شاخه غربی: از كوه‌های توچال سرچشمه می‌گیرد. بعد از گذشتن از شكرآب و آهار و پیوستن
به رودخانه آهار و برخی شعب كوچك فرعی به ایگل می‌رسد و به‌سوی اوشان جریان می‌یابد.
و از آن‌جا با دو شاخه اصلی یعنی شاخه شمالی و شاخه شمال‌شرقی یكی شده و نام جاجرود به‌خود می‌گیرد. رودخانه جاجرود از اوشان به حاجی‌آباد می‌رسد و از تنگه كمرخانی می‌گذرد. در این‌جا رودی كه از امامه به كلوگان جاری است و رودخانه امامه نامیده می‌شود بدان می‌ریزد و جریان رودخانه به‌ سمت رودك و زردبند ادامه می‌یابد. رود جاجرود به‌سوی لواسان پیش می‌رود و با رودهای كند، افجه و لواسان به آب های دیگر آن حدود می آمیزد و به سد لتیان می ریزد.
د) شاخه شرقی: این شاخه كه در سر منشأ رودخانه شاه نشین نامیده می‌شود و از سیرك سر جریان می‌یابد، در نزدیكی روستای كلان به رودخانه لواسان متصل شده به سمت غرب جاری می‌شود.
در جنوب روستای نیك‌نام ده به رودخانه برگ جهان وصل می‌شود و به سد لتیان می‌ریزد.
امروزه تونل آبی كه آب سد لار را به سد لتیان منتقل می‌كند در محل تقاطع رودخانه شاه‌نشین و برگ جهان به آن‌ها متصل می‌شود. بخش عمده آب سد لتیان صرف تهران و ساكنانش می‌شود و باقی‌مانده آن در جاجرود جاری شده و پس از گذشتن از زیر جاده تهران به مازندران به‌سوی ورامین پیش می‌رود و كشتزارها و اراضی آن حدود را مشروب می‌سازد و در بارندگی‌های بزرگ بهاری مازاد سیلابه‌های آن به دریاچه قم می‌ریزد. سد لتیان در لواسان بر روی این رود بسته شده است. ارتفاع این سد 104 متر
و ظرفیت آن 95 میلیون متر مكعب است.

 راه‌هاي رودبار قصران داخل:

منطقه قصران داخل پوشيده از كوه‌هاي صعب‌العبور و بلند است و تردد در مناطق مختلف آن، بدون استفاده از راه‌ها خاص بسيار مشكل است. يكي از دلايل انتخاب اين منطقه براي مخالفت
با حكومت‌هاي مركزي صعوبت و دشواري رفت و آمد در اين ناحيه بود به‌همين سبب معمولاً مناطق كوهستاني مأوا و پناهگاه مخالفان با حكومت مركزي محسوب مي‌شد. چنان‌كه مناطق كوهستاني قصران داخل و طالقان و الموت از قديم‌الايام محل تجمع شيعياني محسوب مي‌شده كه با خلفاي اموي و عباسي مخالفت مي‌ورزيدند.
شناسايي و آشنايي با راه‌ها مناطق كوهستاني مي‌تواند در فهم تاريخ گذشته مؤثر باشد در حقيقت راه‌هاي قصران داخل، ري قديم را به مازندران متصل مي‌نمود. برخي از راه‌هاي مهم كه اين دو منطقه را به‌هم پيوند مي‌دادند و امروزه متروكه مي‌باشند، عبارتند از:
1. تهران، گردونه قوچك، لشگرك، افجه، لار، نور مازندران.
2. تهران، گردنه قوچك، لشگرك، اوشان، آهار، شهرستانك، دوآب، كندوان، مرزن آباد، مازندران.
3. تهران، گردنه قوچك، لشگرك، اوشان، ميگون، دربند سر، دامن كوه گاجره، ديزين، كندوان، مازندران.
4. تهران، گردنه قوچك، لواسان بزرگ، روستاي ايراء، كوه سياه پلاس، گردنه و دره قوشخانه،
دشت لار و از آن‌جا به دو شعبه تقسيم مي‌شد. يكي به طرف شرق به پلور و لاريجان و از آن‌جا
به آمل مي‌رسيد و ديگري از قوشخانه به سمت شمال‌غرب، كاروانسراي چشمه دو برار،
تنگ سفيدآب و از آن‌جا به دامنه كوه سينه خاص رسيده وارد مازندران مي‌شد.
به‌جز راه‌هاي طولاني ارتباطي بين ري و مازندران كه ذكر آن گذشت، برخي از راه‌هاي فرعي وجود داشت كه روستاهاي منطقه را به‌هم متصل مي‌نمودند و همچنين برخي راه ارتباطي به قصران خارج نيز در زمره اين راه‌هاي فرعي به‌شمار مي‌آيد.
- راه «تلهرز» به شميران: راهي از حاجي‌آباد نزديك اوشان از كوه تلهرز به شميران
به فرمان ناصرالدين شاه به سال 1288 هجري قمري ساخته شد كه آن را نيز راه شاهي
يا شاهراه مي‌خواندند. از اين شاهراه به ازگل و ديگر روستاي شميران و از راه فرعي آن به دارآباد مي‌توان رفت.
- راه روستاي رودك از مست كوه تلهرز به سوهانك شميران و راه گرمابدر از طريق
كوه سوتك به نور مازندران.